Jesteś tutaj: Zabytki > UNESCO > Haczów

Haczów

     Dawny kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła, obecnie kościół filialny parafii rzymskokatolickiej pw. Wniebowzięcia NMP. Wpisany do rejestru zabytków Województwa Podkarpackiego decyzją A-579 (d.3) z 15.11.1948 r. Wieś położona jest w województwie podkarpackim, w gminie Haczów w pow. brzozowskim.

Historia

     Pierwsza parafia rzymskokatolicka w Haczowie powstała po 1388 roku z woli króla Władysława Jagiełły.  Jej najistotniejszym świadkiem jest największy w Polsce i jeden z najstarszych na świecie drewniany zrębowy kościół gotycki. Obecny drewniany kościół został zbudowany ok. poł XV w. w stylu gotyckim. Miał dużo prostszą niż obecnie bryłę. Składała się ona z trójbocznie zamkniętego prezbiterium, szerszej, niemal kwadratowej nawy i zakrystii, które przykryte były jednym wspólnym bardzo stromym dachem. Wnętrze zostało ozdobione bogatą polichromią figuralną i ornamentalną z rozbudowanym programem ideowym, wiązaną przez historyków z datą 1494. Od 1631 r. był w posiadaniu mansjonarzy krośnieńskich. W 1624 r. kościół ucierpiał w czasie napadu tatarskiego. Być może z tego czasu pochodzi storczykowa więźba dachowa odróżniająca się od podobnych jej gotyckich ustrojów mniejszą starannością wykonania. Do nawy dodano wówczas wieżę, a elewacje kościoła opasano obszernymi daszkami okapowymi zwanymi sobotami. Z tego czasu mogą też pochodzić okrągłe okna, których ślady zachowały się w nawie. W latach 80. XVIII w. wymieniono dawny strop wprowadzając nowy, ozdobiony fasetami. Wewnątrz nawy wprowadzono filary, które podparły belkowanie zaskrzynień. Od strony północnej dobudowano do nawy kaplicę grobową mającą służyć miejscowym kolatorom, rodzinie Urbańskich. Być może wówczas, albo wcześniej, poszerzono zakrystię i dodano miedzy nią a kaplicą składzik. Można sądzić, że wówczas doszło też do wymiany wszystkich okien, co wiązało się z powiększeniem otworów, usunięciem węgarów i nadproży. Zwiększono ich liczbę w prezbiterium. Wprowadzono do wnętrza chór muzyczny przy tylnej ścianie nawy. Po takich przekształceniach wnętrze otrzymało nową dekorację w stylu późnobarokowym z elementami klasycystycznymi. W XIX w. dekoracja była przemalowywana.

Świątynia służyła kultowi religijnemu do roku 1948, kiedy to nabożeństwa zostały przeniesione do nowego kościoła, ukończonego tuż przed wybuchem II wojny światowej i usytuowanego w sąsiedztwie zabytku. Data ta wyznaczyła początek postępującej degradacji obiektu, wobec którego podjęto zrazu zamiar przeniesienia do innej miejscowości, potem zaś – utworzenia w nim filii skansenu w Sanoku, mieszczącej zbiory narzędzi i warsztatów z terenu Podkarpacia. W latach 1960-tych i 1970-tych zasadniczy zrąb wyposażenia kościoła (ołtarze, ławki, obrazy i inne sprzęty liturgiczne) przewieziono do skansenu w Sanoku oraz do chylącego się ku upadkowi dworu w Krościenku Wyżnym. W połowie lat 70. XX w. przeprowadzono kapitalny remont kościoła. Wykonano wówczas specjalną konstrukcję inżynierską w formie podciągu, który wsparł całą świątynię i miał przeciwdziałać naporowi wiatrów południowych odkształcających stopniowo geometrie budowli. Wymieniono wówczas podmurówkę, podwaliny, poszycie gontowe. Zdjęto deski stropowe z barokową dekoracją i w ich miejsce wprowadzono deskowanie ukośne mające stanowić tarczę usztywniającą konstrukcję w płaszczyźnie poziomej. Odkryte przez prof. J. Gadomskiego, jeszcze w latach 50. XX w., malowidła gotyckie zachowane pod barokową polichromią, oraz nie przemalowane, zachowane na 10 luźnych deskach pochodzących z najstarszego stropu zaczęto stopniowo zabezpieczać, a potem odsłaniać i konserwować. W roku 1980, kościół został ponownie przejęty przez parafię rzymskokatolicką i od tego czasu trwa konsekwentna konserwacja i restauracja kolejnych partii świątyni, a także renowacja cennego wyposażenia ruchomego (m.in. piętnastowieczna polichromia oraz figura Matki Bożej Bolesnej z ok. 1400 roku). Od roku 2000 obiekt ponownie pełni funkcje religijne.

Opis

     Kościół jest orientowany, otoczony drewnianym ogrodzeniem wyznaczającym granice dawnego cmentarza parafialnego. W ramach ogrodzenia znajduje się dawny szpital ubogich, drewniany konstrukcji zrębowej. Poza ogrodzeniem stanął nowy murowany kościół w stylu modernistycznym, którego budowa rozpoczęta została przed 1939 r. Gotycki drewniany kościół konstrukcji zrębowej posadowiony jest na kamiennej podmurówce. Wieża konstrukcji słupowo-ryglowej zwieńczona jest nadwieszoną izbicą. Wydłużone trójbocznie zamknięte prezbiterium łączy się z równą w wysokości, ale za to szerszą nawą, założoną na planie kwadratu. Od strony zachodniej, pod wieżą kryje się obszerna kruchta z głównym portalem zaopatrzonym w dwuskrzydłowe wrota dekorowane scenami figuralnymi. Do nawy prowadzi od południa odrębne wejście ujęte w monumentalny portal gotycki z ozdobnie okutymi wrotami. Z nawy otwiera się wejście do kaplicy Urbańskich. Z prezbiterium dostępna jest zakrystia i składzik, w których umieszczona została ekspozycja o charakterze muzealnym. Pod dachami sobót można obejść kościół dookoła, oglądając nagie belki gotyckiego zrębu tu i ówdzie pokryte rytymi napisami sięgającymi swą metryką XVII w. Wnętrze świątyni pokrywają dwie warstwy polichromii. Zachowano w dużym stopniu warstwę późnobarokową. Spod niej wyeksponowano warstwę gotycką, wszędzie tam, gdzie zachowała się ona w stanie czytelności. Malowidła przedstawiają sceny ze Starego i Nowego Testamentu, oraz świętych Kościoła Katolickiego. Ujęte są w regularny podział ramowy. Zrekonstruowano strop gotycki we wnętrzu nawy tworząc aranżację konserwatorską autorstwa prof. J. Gadomskiego i dr Mariana Korneckiego. Trzonem tej kompozycji są zachowane oryginalne deski, na których fragmentarycznie widoczne były postacie Najświętszej Marii Panny i Archanioła Michała. Dekoracja osiemnastowieczna ma charakter architektoniczny z ornamentacją podporządkowaną rytmowi podziałów. Wnętrze w dużej mierze zachowało wyposażenie pochodzące z różnych okresów dziejów parafii. Część wyposażenia została umieszczona w nowym kościele, gdzie stanął barokowy ołtarz główny z gotycką, cudami słynącą Madonną. W starym kościele ustawione zostały barokowe ołtarze boczne w sposób umożliwiający ekspozycję malowideł ściennych, co wiązało się z aranżacją wnętrza nieco odbiegającą od wcześniej istniejącego w nim porządku. Większość wyposażenia wnętrza nosi cechy sztuki barokowej.

     W 2003 r. na dorocznej sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa podjęta została decyzja o wpisaniu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO „Kościołów drewnianych południowej Małopolski”. Wśród 6 najwartościowszych obiektów uznanych za ważne dla światowego dziedzictwa znalazł się również kościół w Haczowie. Wartość tego zabytku polega na artystycznym powiazaniu elementów architektury z innymi dziedzinami sztuk plastycznych.

 

Tekst opracował: Antoni Bosak, sierpień 2015

Fotografie

       


Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków z/s w Przemyślu.


ul. Jagiellońska 29
37-700 Przemyśl
tel.: (16) 678 59 44, 16) 678 61 78
e-mail: wkzabytkow@wuozprzemysl.pl, ksiegowosc@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Rzeszowie


ul. Mickiewicza 7
35-064 Rzeszów
tel./fax: (17) 853 94 61
e-mail: uozrzeszow@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Krośnie


ul. Bieszczadzka 1
38-400 Krosno
tel./fax: (13) 432 24 01
tel: (13) 432 03 06
e-mail: uozkrosno@wuozprzemysl.pl

Delegatura w Tarnobrzegu


ul. 1 Maja 4
39-400 Tarnobrzeg
tel./fax: (15) 822 15 95
e-mail: uoztarnobrzeg@wuozprzemysl.pl